बराचसा जवळपास सहमत आहे. आपल्या कविता कालसापेक्ष असायला हव्यात म्हणून कवीने प्रयत्न करायला हवेत.  पण
¨प्रत्येकच वेळा हीच अनुभूती व्यक्त व्हावी असेही नाही.¨ 
हे अगदी पटले. त्याचप्रमाणे सामाजिक आशयाचे गझलेत व्यक्तीकरण करताना ते संयतच असायला हवे असे नाही.

कवी स्वत:शी आणि स्वतःच्या विचारांशी प्रामाणिक राहिला तर त्याची स्वत:ची अशी भाषा निर्माण होते, घडते. पण बहुतेक कवींच्या कविता वाचून त्याच्या जीवननिष्ठा, त्यांना प्यार असणारी किंवा नसणारी विचारसरणी (डावी, उजवी, खाली, वगैरे, वगैरे) काही कळत नाहीत. ह्या अशा चेहर नसणार्‍या कविता कालौघात टिकतील की नाही जरा शंकाच आहे.

आता सार्‍याच 'इझम्स'चा पारा उडाल्याने कोणत्या विचारसरणीवर विश्वास ठेवावा हे ठरवणे दुरापास्त झाले आहे.

असे मला वाटत नाही. अगदी पोथीतल्या विचारांबद्दल मी इथे बोलत नव्हतो. (म्हणजे मार्क्स दास क्यापिटल मध्ये किंवा इतर कुणी इतर कशात काय लिहिले आहे.)

अगदी नेहमीचे (क्लीशे) बोलायचे झाल्यास माणूस पृथ्वीतलावर असेपर्यंत रोटी, कपडा आणि मकान ह्या मूलभूत गरजा त्याला भागवाव्या लागणार आहेत. विषमताही एकदम नाहीशा होणार्‍या नाहीत. समानता हवी,सगळ्यांना पुरेसे अन्न हवे, मूठभर लोकांची मक्तेदारी नाहिशी व्हायला हवी, आदी विचार तसे न संपणारे आहेत.

माझ्यामते ऐहिक सुखे सहजपणे मिळत आहेत, पगार वाढले आहेत, सगळीकडे चंगळ आहे. आणि जे हे सगळे उपभोगत आहेत त्यांचा वर्ग हा वैचारिक तृतीयपंथीयांचा वर्ग झाला आहे, असे मला वाटते.  ह्या लोकांना नक्की कशावर विश्वास ठेवावा हे ठरवणे कठीण झाले आहे. आयन रँडपासून कार्ल मार्क्सपर्यंत, सावरकरांपासून गांधींपर्यंत सगळेच त्यांना सारखीच (बहुधा) भुरळ पाडतात.

पण नाना तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे हे तरी (म्हणजे सगळ्या विचारसरणी फोल आहेत वगैरे) किमान यावे मग लिखाणात. माझ्या प्रतिसादात मी असणार्‍या वा नसणार्‍या विचारसरणीचा उल्लेख केला आहे.  

जर रचनांना कोणत्याही विचारसरणीची आणि पर्यायाने समुदायाची/कळपाची कुबडी लागत असेल तर ते अभिजात साहित्य कसे ठरू शकेल?

का नाही बरे? हे ठरवणारे आपण कोण? (तसेच कुबडी की काय हे कोण ठरवणार?) अभिजात साहित्याचे असे निकष कोणी ठरवले आहेत काय? आणि ठरवले असल्यास त्यांत असे नमूद केले आहे काय? असे त्यांत नमूद केले असल्यास ते मानायचे काय?

 चंगळवाद फक्त भरपूर पगार असलेल्या लोकांमध्ये आहे असे नाही. तो समाजात
सगळीकडेच फोफावला आहे. सारेच वैचारिक नपुंसक झालेले आहेत. हे सारे आजच्या
पिढीचे चित्र आहे. 
काही
किमान गरजा अगदी चांगल्या रीतीने पूर्ण झाल्यावर नीतिमत्ता, मरॅलिटी आदी
गोष्टींच्या गप्पा करता येतात, अशा अर्थाचे तेंडुलकरांनी  (म्हणजे
इतरांनीही म्हटले असेलच) कुठेतरी म्हटले होते. ज्यांचे सगळे काही अगदी
व्यवस्थित चालले आहे, त्यांना अशी तळमळ परवडण्यासारखी असते. त्यांचे मौन
घातक असते.

त्यामुळेच आज कोणीही कितीही समजवायचा प्रयत्न केला तरी - "तू कोण मला शिकवणारा?" हेच ब्रीदवाक्य ऐकू येते.

यात काही गोष्टी आहेत. एक म्हणजे आपण ज्याला समजावतो आहे त्याला मला सगळे
काही कळते असा गैरसमज झाला असतो किंवा आपण खरेच त्याला शिकविण्याचा
प्रयत्न करत असतो किंवा आपण त्याला शिकवतो आहोत असे त्याला वाटत असते
किंवा आपण त्याला शिकविण्याचा प्रयत्न करतो आहोत हे त्यालाआवडत असते. आपण
आपल्या परीने प्रामाणिक मत देण्याचा प्रयत्न करावा. इतरांना पटले तर घेतील
नाही तर सोडून देतील.
या सगळ्या विचारसरणी/ण्या रात्रौ  रंगणार्‍या चर्चेत "मला
किती माहिती आहे" ...जगजितसिंगच्या कार्यक्रमाचे ५००० रु.चे तिकिट काढून
"कागज की कश्ती" ला 'वा..वा..' करण्यासारखे आहे.सगळे जगच बेगडी होते आहे.

हाहाहाहा. हे आधीही होते. जग बेगडी कधी नव्हते. पण एक मात्र खरे की
बेगडीपणा फार व्यापक आणि ठळक झाला आहे. कारण जगही वाढले आहे. कारण
जगजितसिंगाचा कार्यक्रम 'अफोर्ड' करू शकणारा नवश्रीमंत वर्गही वाढला आहे.

पुस्तकी निकष कशाला हवेत? सोने ते सोनेच! एखादे वाङ्मय अभिजात आहे की नाही
ते प्रत्येक वाचकाला आत जाणवते. मग त्याने कितीही नाक मुरडले तरी त्याचा
झळाळ संपत नाही.

हेच. आणि दुसरे गोष्ट म्हणजे काळाची कसोटी. समकालीन इतिहासाप्रमाणेच,
समकालीन समाज समकालीन साहित्याचे अचूक मूल्यमापन करीलच असे नाही. तूर्तास
एव्हढेच.

डॉ. अनंतराव,
आपला हा मुद्दा!

सध्या लिहिल्या जाणार्‍या मराठी गझलेमध्ये आपल्या भवतालच्या परिस्थितीचे, समाज जीवनाचे व्यापक चित्रण व्हावे, असे मला वाटते. अर्थातच, प्रत्येकच वेळा हीच अनुभूती व्यक्त व्हावी असेही नाही. पण निदान आपले साहित्य काल सापेक्ष असावे, अशी अपेक्षा करणे फार चुकीचे आहे असे वाटत नाही.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------
माझे मत!

अनुभुती घेतल्यानंतर प्रत्येक माणसाच्या मेंदूत त्या अनुभुतीबद्दल एक नैसर्गीक प्रतिसाद उमटतो. त्यावर माणसाचे नियंत्रण असू शकत नाही. त्या माणसाचे जन्मस्थान, सरांउंडिन्ग्ज, वय, आर्थिक स्तर, जात्/धर्म, भौगोलिक व सामाजिक परिस्थिती, कौटुंबिक परिस्थिती अशा अनंत घटकांवर 'तो काय प्रतिक्रिया देईल' हे विसंबून असते. त्यातील कोणी 'पद्यात्मकतेकडे' झुकून 'कवितारुपात' ( अगदी त्याच क्षणी असे म्हणत नाही आहे, काही काळानंतर वगैरे ) आपली अनुभुती 'जुळवतात / लिहितात / स्वतःच वाचतात / मर्यादीत लोकांना वाचायला देतात / प्रकाशित करतात'.

तसेच, अनुभुती ही 'घेतलेलीच' असेल असे नसून 'पाहिलेली / ऐकलेली / वाचलेली' असू शकेल.

आता जर सगळ्याच गोष्टी नैसर्गीक आहेत, तर 'या काळातील कविता कशी व्हावी' याबाबत निकष मांडणे या गोष्टीला माझ्यामते काही अर्थच उरत नाही. ज्याला जशी वाटली तशी कविता. ( इथे आपण गझलांबाबत बोलत आहात म्हणून गझला.) माझ्यामते ज्ञानेश्वर, तुकाराम, मीर व भटसाहेब यांनी ठरवून कवितेत काही आणले नसावे. त्यांना जे लिहायचे होते / लिहावेसे वाटले ते त्यांनी लिहिले असणार!

मात्र, माझ्यामते, गझल हा काव्यप्रकार निर्माण होण्याच्या काळात व भरभराटीच्या काळात असताना 'सामाजिक आशयाचा समावेश' त्यात फार म्हणजे फारच कमी झाला. मुख्यत्वेकरून प्रेम व दु:ख यांचा समावेश दिसतो. तंत्र तेच वापरून अनेक उर्दूही गझलकारांनी सामाजिक व विनोदी ( हसीनोंके बाप मरजाये वगैरे ) स्वरुपाच्या गझला नक्कीच केल्या, पण भिडतात त्या व्यक्तीगत आयुष्याशी निगडीत असलेल्याच!
माझ्या मते आपल्यासारख्या जाणत्या गझलकाराने 'सामाजिक गझल' ही टर्मिनॉलॉजी अस्तित्वात आणू नये हे विधान अधिकाराने करायला हवे. गझल ही गझल असावी, त्यात हळुवारपणा, सर्वांना आपला वाटेल असा आशाय मात्र तरीही व्यक्तीगतता असाव्यात. ( हे माझे वैयक्तिक मत आहे.) गझलेचा आशय कुठल्या विषयाशी निगडीत असावा याबाबत काहीतरी ठोक भूमिका आपल्यासारख्यांनी घ्यायला हवी म्हणून मी कायम आग्रही राहणार आहे. कारण माझ्यामते पोवाडे, लावण्या, विद्रोही कविता, मुक्तछंद, ओवी, अभंग, भावगीत हे काव्यप्रकार इतर प्रकारचे आशय हाताळायला व्यवस्थित समर्थ असून पोवाड्याने किंवा विद्रोही कवितेने सहज उचलावा असा सामाजिक आशय गझलेवर भार होऊ नये असे वाटते.

तेव्हा, गझलकारांनी कालसापेक्षतेचे भान ठेवणे हे 'सुचण्याच्या प्रक्रियेच्या' दृष्टीकोनातून अनैसर्गीक वाटते तर आशयाबाबत आपल्याकडून काही लिहिले जावे अशी इच्छा प्रदर्शित करतो.

धन्यवाद!